ΑΡΧΕΙΑΚΕΣ ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΟΙΚΙΣΜΩΝ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΑΣ

Γράφει ο Γιάννης Κουτσοκώστας

Στην ιστοσελίδα www.lavanitsa.gr έχει αναρτηθεί αξιόλογο ιστορικό πόνημα με τίτλο. «Αρχειακές ονομασίες οικισμών Πατρατζικίου». Σ’ αυτό καταγράφονται οι ονομασίες οικισμών και χωριών προεπαναστατικά  και μετεπαναστατικά της επαρχίας Πατρατζικίου. Όταν οι Οθωμανοί κατέλαβαν την σημερινή Υπάτη την μετονόμασα σε Πατρατζίκ (μικρή Πάτρα) και την κατέστησαν έδρα Καζά (επαρχίας)που υπαγόταν αρχικά σε ευρύτερη Περιφέρεια (Σαντζάκι) των Τρικάλων και αργότερα του Ευρίπου. Παράλληλα το Πατρατζίκι ήταν και η έδρα της Χριστιανικής Διοίκησης, του Επισκόπου. Σύμφωνα με την ανωτέρω ανάρτηση οι πηγές πληροφοριών για την ονομασία των χωριών και οικισμών της περιοχής αυτής προέρχονται

1. Από την «Πρόθεση της Ρεντίνας»
2. Από το σπουδαίο έργο του Φραγκίσκου Πουκεβίλ «Ταξίδι στην Ελλάδα 1820»

Η Μονή της Ρεντίνας η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου είναι μοναστήρι στη Θεσσαλία και στην Περιφερειακή Ενότητα Καρδίτσας. Ιδρύθηκε τον 9^ο με 10^ο μ.Χ αιώνα . στα χρόνια της Τουρκοκρατίας γνώρισε άνθιση. Είχε πολλά μετόχια και πολλούς μοναχούς. Φημίζεται για την πλούσια βιβλιοθήκη και τα εικονογραφημένα χειρόγραφα που διατηρούνται μέχρι σήμερα.

Όπως αναφέρει ο Κώστας Σπανός εκδότης του «Θεσσαλικού Ημερολογίου» η επιβίωση των μοναστηριών στα χρόνια της Οθωμανικής κατοχής στηριζόταν στο έθιμο ζητείας καθόσον οι ανάγκες τους ήταν μεγάλες και ιδιαίτερα για την  ανακαίνιση των μονών. Το καλοκαίρι μετά τον αλωνισμό των σιτηρών ένας μοναχός της μονής αφού πρώτα έπαιρνε την άδεια του Επισκόπου πήγαινε σε κάθε επαρχία και ιδιαίτερα σε οικισμούς οι οποίοι ήταν αμιγώς Ελληνικοί ή είχαν ελάχιστους μουσουλμάνους έχοντας μαζί του ένα μεταφορικό ζώο και την εικόνα του μοναστηριού και ζητούσε βοήθεια για τη μονή όπου εγκαταβίωνε. Οι Χριστιανοί ανταποκρίνονταν, προσκυνούσαν την εικόνα που είχε στήσει ο μοναχός και πρόσφεραν από τα σιτηρά τους. Ο μοναχός σ’ ένα χαρτί κατέγραφε πρώτα την Επισκοπή ή Μητρόπολη στην περιοχή της οποίας βρισκόταν , τον οικισμό, το έτος ζητείας και τα ονόματα των δωρητών. Μετά την επιστροφή του μοναχού στο μοναστήρι κατέτασσε τα σημειώματα κατά Επισκοπή σε ένα μεγάλο άσπρο χαρτί, το αποκαλούμενο Κώδικα με τα ονόματα των δωρητών σε γενική πτώση και τον τοποθετούσαν στην κόγχη του Ιερού που ονομάζεται Πρόθεση ή Προσκομιδή. Με την πάροδο του χρόνου κατέληξε να έχουν και τα δύο (Πρόθεση ή Προσκομιδή-Κώδικας) την ίδια σημασία. Η Πρόθεση της Μονής Ρεντίνας αποτελεί αξιόλογη πηγή πληροφοριών  για την ίδρυση και την μετέπειτα εξέλιξη των οικισμών  προεπαναστατικά και μετεπαναστατικά.

Ο Φραγκίσκος Πουκεβίλ (1779-1838) ήταν Γάλλος διπλωμάτης , γιατρός, ιστορικός, συγγραφέας, περιηγητής και εξέχων φιλέλληνας στο βιβλίο του ταξίδι στην Ελλάδα καταγράφει χωριά και οικισμούς με τον πληθυσμό, περιγράφει τα ήθη και έθιμα, τις συνθήκες διαβίωσης και ιδιαίτερα τις ασχολίες, την καταπίεση και τα δεινά που υπέφεραν από τους Τούρκους.

Από το βιβλίο του αυτό αντλούμε πολύτιμες πληροφορίες για τις ονομασίες χωριών και οικισμών της επαρχίας Πατρατζικίου που παρουσιάζονται σε τέσσερις κατηγορίες ήτοι:

1. Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει οικισμούς (πόλεις) κωμοπόλεις και χωριά με την ονομασία ΒΛΑΧΟΧΩΡΙΑ με μεγαλύτερη πόλη την Υπάτη
2. Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει 10 οικισμούς με την ονομασία ΓΙΑΝΟΥΛΑΔΙ. Πρόκειται για το Λιανοκλάδι
3. Στην Τρίτη κατηγορία καταγράφονται οικισμοί με την ονομασία ΒΟΥΚΑΙΑ με μεγαλύτερο οικισμό τα Πουγκάκια
4. Στη τέταρτη κατηγορία καταγράφονται 23 οικισμοί με την ονομασία ΠΟΛΙΤΟΧΩΡΙΑ με μεγαλύτερο οικισμό το Γιανούτσι, η σημερινή Παλαιά Γιαννιτσού.

Η καταγραφή οικισμών που έγινε από τον Πουκεβίλ δεν είναι πλήρης, είναι όμως σημαντική τόσο για την ύπαρξη όσο και για την ονομασία και μετέπειτα μετονομασία τους.

Από τις καταγραφείσες τοποθεσίες με την αρχική τους σημασία που είχαν προεπαναστατικά και για ένα χρονικό διάστημα διατηρήθηκαν μετεπαναστατικά επιλέγουμε τις τοποθεσίες εκείνες που παρουσιάζουν ιδιαίτερο τοπικού χαρακτήρα ενδιαφέρον.

1. Γαρδίκι Ομιλαίων ήταν προεπαναστατικός οικισμός . ο Πουκεβίλ δεν τον αναφέρει. Αναφέρεται ως Γαρδίκι στην Πρόθεση της Ρεντίνας στο φ. 178^α με τους οικισμούς Λουκάδα (μάλλον Λευκάδα), Ρουσιανή, Ματζουράκι και τη Λάσπη (Άγιος Νικόλαος) Καρπενησίου.
2. Άγιος Θεόδωρος αναφέρεται ως διαλυμένος προεπαναστατικός οικισμός κοντά στο Γαρδίκι Ομιλαίων
3. Τα Πουγκάκια ο Πουκεβίλ τα κατατάσσει στην κατηγορία Βούκαια του κτηματολογίου Πατρατζικίου και ήταν προεπαναστατικός οικισμός
4. Βλάχικος αναφέρεται ως συνοικισμός των Πουγκακίων . άλλοι συνικισμοί ων Πουγκακίων ήταν Κέδρα -Παλαιοχώρι-Νεοχώρι-Καρνοχώρι.
5. Προφήτης Ηλίας. Προεπαναστατικό διαλυμένο μοναστήρι με οικισμό υπηρετών (Κολίγοι-Τσομπάνηδες)
6. Ρουσιανή. Λεγόταν και Ρουσιανή ή Παναγία Ρογοζιανή Ρουσιανή και ήταν προεπαναστατικός οικισμός. Διέθετε μεγάλη περιουσία και μεταράπηκε σε άτυπο προστάτη των συμφερόντων των κατοίκωντης περιοχής. Αναφέρεται στην Πρόθεση της Ρεντίνας φ. 178^α
7. Πίτσι (Πίτζιν). Προεπαναστατικός οικισμός και αναφέρεται τσιφλίκι του Αλή Πασά
8. Λευκάδα. Ο Πουκεβίλ την κατατάσσει στην κατηγορία Βούκαια του κτηματολογίου Πατρατζικίου. Το 1835 από Γάλλους περιηγητές απογράφεται ως Λευκάδες στο δήμο Σπερχειάδας. Κατά τον Γεώργιο Δημητρίου ο σημερινός οικισμός δημιουργήθηκε από κατοίκους από την Παλαιολευκάδα -Πουγκάκια-Κανάλια και Καρβουνοχώρι. Ο αείμνηστος Κων/νος Ρέγκλης διαλαλούσε περήφανα τη καταγωγή του από το Καρβουνοχώρι.
9. Καρβουνοχώρι (Καρνοχώρι). Διαλυμένος προεπαναστατικός οικισμός ανάμεσα στα χωριά Πουγκάκια και Πίτσι . Κατοικήθηκε και τα πρώτα μεταεπαναστατικά χρόνια .(περισσότερα : βλέπε ανάρτηση «Δραστηριότητες κατοίκων») και καταλάμβανε περιοχή του δάσους «Πολιάνα»
10. Ζερέλι και Ζερέλια. Αναγράφεται ως διαλυμένος προεπαναστατικός οικισμός.

Εκτός από τους ανωτέρω προαναφερθέντες προεπαναστατικούς οικισμούς υπήρξαν και άλλοι αφανείς οι οποίοι λόγω του εδαφικού διαμελισμού ήταν μικροί και διάσπαρτοι. Αυτοί ήταν:

• Τα Ρουμιάτικα
• Η Ντελή
• Το Κοντορούπακο
• Η Βριζούλα
• Τα Αφεντικά-Κανάλια

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας πολλά τοπωνύμια είχαν τη ονομασία Αφεντικά με εννοιολογικό χαρακτηριστικό την έδρα του Τούρκου Αφέντη. Γι’ αυτό και το χωριό μας είχε αυτή την ονοματοθεσία. Οι ανωτέρω οικισμοί αναδείχτηκαν με σχετικές αναρτήσεις  στις ιστοσελίδες «ΚΑΝΑΛΙΑ ΛΑΜΙΑΣ» και «ΠΑΝΑΓΙΑ ΡΟΥΣΤΙΑΝΙΤΙΣΣΑ».

Ο Σωτήριος Γ. Αλεξόπουλος στη ανάρτησή του «Πόλεις και χωριά της Φθιώτιδας μέσα από τα Οθωμανικά κατάστιχα των ετών 1514-1550 Μέρος Β’ του Καζά Πατρατζικίου καταγράφει τους πάρα κάτω οικισμούς όσον αφορά την περιοχή μας.

1. Ρούστιανη…………Rostigani
2. Πουγκάκια……….Pongaki
3. Κανάλια…………..kanalya
4. Γαρδίκι…………….Gardik
5. Πίτσι………………Bici………..Πιτσόν – Πίτσι

Η επιλεκτική καταγραφή των προεπαναστατικών και μετεπαναστατικών οικισμών έπειτα από διαδικτυακή έρευνα μέσα από την ανάρτηση του Θωμά Ζέρβα με τίτλο «Αρχειακές ονομασίες οικισμών Πατρατζικίου» στην ιστοσελίδα www.lavanitsa.gr το «Θεσσαλικό ημερολόγιο» του Κώστα Σπανού και την ανάρτηση του Σωτηρίου Γ. Αλεξόπουλου με τίτλο «Πόλεις και χωριά της Φθιώτιδας μέσα από τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα των ετών 1514-1550 Μέρος Β’ Καζά Πατρατζικίου» αφορά την περιοχή μας (Κανάλια-Γαρδίκι-Παλαιοχώρι-Πουγκάκια-Λευκάδα) με απώτερο σκοπό να αναδειχθεί η ιστορική προέλευση και σημασία των ανωτέρω οικισμών, να αποτελέσει ανάχωμα στη λήθη τους και να αποτελέσει έναυσμα για περαιτέρω έρευνα από μελλοντικούς ερευνητές.